Olan, Olması Gereken ve Ahlaki Benliğin Doğuşu

Tüm bilim dallarının özü, olanı fark etmek, nedenini bulmak ve anlam aramaktır.

Bilim, olanla ilgilenir; gözlemler, açıklar ve ilişkileri ortaya koyar.

Felsefe ise bunun ötesine geçer; hem olanı hem de olması gerekeni sorgular.

İnsan bu iki alanın kesişiminde yaşar.

Olanı görür, fakat sadece görmekle kalmaz; aynı zamanda nasıl olması gerektiğini de düşünür.

İşte bilinçli insan, olan ile olması gerekeni birleştirebilen insandır.

Bu süreç üç temel unsurla ilerler:

1. Bilinç:

Olanı fark etmektir.

İçte ve dışta ne olduğunu görmek, kendini ve dünyayı olduğu gibi tanımaktır.

2. Özgürlük:

Olması gerekeni istemektir.

İnsan gördüğü doğrultuda bir yön seçer ve değer belirler.

3. Sorumluluk:

Bilinç ve özgürlüğün eylemde birleşmesidir.

Olanı bilip, olması gerekeni seçen insan, bunu davranışa dönüştürdüğünde sorumluluk alır.

Bu noktada önemli bir ayrım ortaya çıkar:

Bir şeyin ne olduğu, onun ne olması gerektiğini göstermez.

“Ben nasılım?” sorusu, olanı ifade eder.

“Ben nasıl olmalıyım?” sorusu ise değeri ve yönü belirler.

İnsan bir değeri kendine yüklediğinde, onu yaşamak ister.

Örneğin “adil olmalıyım” dediğinde, adaleti bir değer olarak benimser ve karakterine katmak ister.

Bu artık sadece bir düşünce değil, bir yöneliştir.

Sorumluluk ise bu yönelişi eyleme geçirmektir.

Burada iki benlik ayrılır:

Psikolojik benlik, tanımlayıcıdır.

“Ben kimim?”, “Ne hissediyorum?”, “Nasıl biriyim?” sorularını sorar.

Bu benlik, mevcut durumu açıklar; fakat yön vermez.

Ahlaki benlik ise normatiftir.

“Nasıl biri olmalıyım?”, “Doğru olan nedir?” sorularını sorar.

Bu benlik, sadece tanımlamaz; yön belirler ve insanı aşmaya çağırır.

Örneğin:

“Ben sabırsız biriyim” demek psikolojik bir tanımdır.

“Sabırlı olmalıyım” demek ise ahlaki bir yöneliştir.

Bu nedenle:

Ne olduğunu bilmek başlangıçtır,

ne olman gerektiğini istemek ise yükseliştir.

İnsan, kendini tanıyarak başlar;

ama değerle yöneldiğinde dönüşür.

Sonuç olarak:

Bilinçle görmek,

özgürlükle seçmek,

sorumlulukla yaşamak —

ahlaki benliğin üç temelidir.

— Mahmut Turut