Fenomen Yük Olur mu?

İnsan hayatında sürekli olaylarla karşılaşır. Bir söz duyulur, bir davranış görülür, bir durum ortaya çıkar. Bunların hepsi akışın içinde beliren fenomenlerdir. Fenomen, olanın kendisidir; yani henüz yorum eklenmemiş, olduğu haliyle ortaya çıkan olaydır.

Fakat insan bu fenomenleri her zaman olduğu gibi görmez. Çünkü insanın bilinci çoğu zaman toplumsal değerleri, öğrenilmiş yargıları ve kendi deneyimlerini merkez alarak çalışır. İnsan bu değerleri merkeze koyduğunda, karşılaştığı her olayı bu değerlerle kıyaslamaya başlar.

Zihin adeta sürekli şu soruyu sorar: “Bu olay olması gerektiği gibi mi?” Eğer ortaya çıkan fenomen kişinin değerleriyle uyumluysa bir sorun görülmez. Fakat fenomen bu değerlerle uyuşmadığında zihin hemen bir hüküm üretir: “Bu böyle olmamalıydı.” İşte bu anda olan ile olması gereken karşı karşıya gelir. Bu karşılaşma bir çatışma yaratır. Çatışmanın psikolojik karşılığı ise yüktür. Öfke, kırgınlık, kaygı veya huzursuzluk gibi duygular bu çatışmanın sonucunda ortaya çıkar. Artık kişi fenomeni olduğu gibi göremez; çünkü gördüğü şey olayın kendisi değil, olayın kendi değerleriyle olan uyuşmazlığıdır.

Bu durum bilincin zamanda olduğunu gösterir. Bilinç konum değiştirdiğinde ise durum farklılaşır. Eğer bilinç olanı merkez alırsa, fenomen değerlerle kıyaslanmadan görülür. O zaman kişi olayın üzerine “olması gereken” eklemez. Olan, akışın ortaya çıkardığı bir durum olarak görülür.

Bu durumda görülen şey artık yorum değil, fenomenin kendisidir. Çatışma ortadan kalktığı için yük de oluşmaz. Bilinç olanı olduğu gibi fark eder ve olay seyredilebilir hale gelir. Bu nedenle fenomenin yük olup olmaması olayın kendisinden değil, bilincin bulunduğu konumdan kaynaklanır. Bilinç zamanda olduğunda fenomen değerlerle kıyaslanır ve yük haline gelir. Bilinç olanı merkez aldığında ise fenomen saf haliyle görülür.

Kısaca söylemek gerekirse: Fenomen akışın ortaya çıkardığı olandır. Değerlerle kıyaslandığında fenomen yük olur.

Olan merkez olduğunda fenomen yeniden fenomen olarak görülür ve seyir başlar.

Mahmut Turut 2026