Fenomen Bilincin Konumuna Göre Yük Olur

İnsan hayatında sürekli olaylarla karşılaşır. Bir söz duyulur, bir davranış görülür, bir haber alınır, bir durum ortaya çıkar. Bunların hepsi akışın içinde beliren olaylardır. Bu olaylara fenomen denir. Fenomen, olanın kendisidir; yani yorum eklenmeden önceki haliyle ortaya çıkan olaydır. Akış fenomen üretir ve fenomen kendi doğasında nötrdür. Akış kıyas yapmaz, yargı üretmez ve “olmalı” demez. Sadece olanı ortaya çıkarır.

Fakat insan fenomenleri her zaman olduğu gibi görmez. Çünkü insanın bilinci çoğu zaman toplumsal değerler, öğrenilmiş yargılar ve kişisel deneyimler üzerinden çalışır. İnsan bu değerleri merkez aldığında karşılaştığı her fenomeni bu değerlerle kıyaslamaya başlar. Zihin sürekli şu soruyu sorar: “Bu olay olması gerektiği gibi mi?”

Eğer ortaya çıkan fenomen kişinin değerleriyle uyumluysa zihin herhangi bir sorun görmez. Olay kabul edilir ve akış devam eder. Fakat fenomen bu değerlerle uyuşmadığında zihin hemen bir hüküm üretir: “Bu böyle olmamalıydı.” İşte bu anda,  olan ile olması gereken karşı karşıya gelir. Bu karşılaşma bir çatışma doğurur. Bu çatışmanın psikolojik karşılığı yüktür. Öfke, kırgınlık, kaygı, huzursuzluk veya gerginlik gibi duygular bu çatışmanın sonucunda ortaya çıkar. Çünkü kişi artık fenomeni olduğu gibi görmemektedir. Gördüğü şey olayın kendisi değil, olay ile kendi değerleri arasındaki uyuşmazlıktır. Fenomen yorumla kaplanmış, yani yük haline gelmiştir. 

Bu durum aslında bilincin zamanda olduğunu gösterir. Zaman konumunda bilinç, olanı doğrudan görmek yerine değerlerle ölçer, kıyaslar ve yorumlar. Böylece fenomen kendi doğasından uzaklaşır ve psikolojik bir yük haline gelir.

Fakat bilinç konum değiştirdiğinde durum farklılaşır. Eğer bilinç merkez olarak olanı alırsa, fenomen değerlerle kıyaslanmadan görülmeye başlar. O zaman zihin olayın üzerine “olması gereken” eklemez. Olan, akışın ortaya çıkardığı bir durum olarak fark edilir. Böylece görülen şey yorum değil, fenomenin kendisi olur. Bu durumda fenomen yeniden nötr doğasına döner. Çatışma ortadan kalktığı için yük de çözülmeye başlar. Olan, olduğu gibi görüldüğünde bilinç olayla savaşmaz; onu yalnızca fark eder. Bu durum seyir olarak ifade edilebilir.

Bu nedenle fenomenin yük olup olmaması olayın kendisine bağlı değildir. Aynı olay, bir kişi için ağır bir yük olurken başka bir kişi için yalnızca bir fenomen olarak görülebilir. Farkı yaratan şey olayın kendisi değil, bilincin bulunduğu konumdur.

Bilinç zamanda olduğunda fenomen değerlerle kıyaslanır ve yük haline gelir. Bilinç olanı merkez aldığında ise fenomen saf haliyle görülür ve seyir ortaya çıkar. Kısaca söylemek gerekirse: Fenomen akışın ortaya çıkardığı olandır. Değerlerle kıyaslandığında fenomen yük olur. Olan merkez olduğunda fenomen yeniden fenomen olarak görülür.

Mahmut Turut 2026