İnsanın Deneyim Düzeni

İnsan hayatında karşılaştığı her şey önce bir olay olarak ortaya çıkar. Bir söz duyulur, bir davranış görülür, bir durum meydana gelir. Bunların hepsi akışın içinde beliren fenomenlerdir. Fenomen, olanın kendisidir. Yani henüz yorum eklenmeden önce ortaya çıkan saf olaydır. Bu nedenle fenomeni ifade eden en temel kavram olandır. Akış olanı üretir ve olan kendi doğasında nötrdür.

Fakat insan fenomeni her zaman olduğu gibi görmez. İnsan çoğu zaman sahip olduğu değerler, beklentiler ve deneyimler üzerinden olayları değerlendirmeye başlar. Zihin fenomeni bir ölçüye vurur ve “nasıl olmalıydı?” sorusunu sorar. İşte burada değerler devreye girer. Değerler, insanın zihninde oluşan olması gereken düzenini ifade eder. İnsan olayları bu düzenle kıyaslamaya başladığında, olan ile olması gereken karşı karşıya gelir.

Bu karşılaşma çoğu zaman bir çatışma doğurur. Çünkü fenomen yani olan, zihnin ürettiği olması gerekenle uyuşmayabilir. Bu durumda kişi yaşadığı olayı yalnızca bir fenomen olarak görmez; onunla mücadele etmeye başlar. İşte bu noktada ortaya çıkan psikolojik durum yüktür. Yük, olan ile olması gereken arasındaki çatışmanın insan zihninde yarattığı gerilimdir.

Bu sürecin nasıl yaşandığını belirleyen şey ise bilincin konumudur. Bilinç eğer değerleri ve beklentileri merkez alıyorsa, fenomen sürekli yorumlanır ve çatışma kolayca ortaya çıkar. Bu durumda insan olayların kendisini değil, olaylar hakkında oluşturduğu yorumları yaşar. Böylece fenomen yük haline gelir.

Fakat bilinç konum değiştirdiğinde farklı bir durum ortaya çıkar. Eğer bilinç merkez olarak olanı alırsa, fenomen değerlerle kıyaslanmadan görülebilir. O zaman zihin “olması gereken” üzerinden bir çatışma üretmez. Olan, olduğu gibi fark edilir.

Bu fark edişe seyir denebilir. Seyir, fenomeni olduğu gibi görmek demektir. Burada kişi olayla savaşmaz; onu yalnızca fark eder. Böylece fenomen tekrar fenomen olarak görünür ve yük çözülmeye başlar. Bu nedenle bu yazı sisteminin temel haritası beş ana kavram üzerine kuruludur:

Fenomen → Olan

Değer → Olması gereken

Yük → Çatışma

Bilinç → Konum

Seyir → Görmek

Bu beş kavram insanın hayatı nasıl deneyimlediğini anlamak için bir harita oluşturur. Fenomen olanı gösterir, değerler,  olması gerekeni üretir, bu ikisi çatıştığında yük ortaya çıkar. Bütün bu sürecin nasıl yaşandığını ise bilincin konumu belirler. Bilinç olanı gördüğünde ise seyir başlar.

Mahmut Turut 2026