Mantıksal Bilmenin Mekanizması

Mantıksal bilme, bir şeyi sadece görmek ya da yaşamak değil, kavramlar arasındaki ilişkiyi kurarak bilmek demektir. Burada başlangıç noktası çoğu zaman tek bir nesne değil, zihinde bulunan kavramlar, hükümler ve bunlar arasındaki bağlantılardır. İnsan mantıksal olarak bildiğinde, “bu nedir?” sorusundan çok, “bu bundan çıkar mı?”, “bu bununla çelişir mi?”, “bu doğruysa şu da doğru olur mu?” gibi sorularla ilerler.

Bu sürecin ilk adımı, elde bir kavram ya da hükmün bulunmasıdır. Mesela “bütün insanlar ölümlüdür” ve “Sokrates insandır” gibi iki bilgi vardır. Bunlar mantıksal bilmenin malzemesidir. İkinci adımda akıl bu bilgiler arasındaki ilişkiyi kurar. Yani sadece iki ayrı bilgiyi yan yana tutmaz; bunların birbirine nasıl bağlandığını görür. Üçüncü adımda sonuç çıkar. “O halde Sokrates ölümlüdür” denir. İşte bu sonuç, mantıksal bilmedir.

Burada önemli olan şey şudur: Mantıksal bilme doğrudan duyularla başlamaz. Duyular başlangıçta malzeme sağlamış olabilir; ama mantıksal bilmenin kendisi, kavramlar ve hükümler arasındaki zorunlu ilişkiyi görmeye dayanır. Yani mantıksal bilmede insan tek tek şeyleri görmekten çok, onlar arasındaki bağı kavrar. Bu yüzden mantıksal bilme, aklın ilişki kurma ve sonuç çıkarma gücüyle ilgilidir.

Basit bir örnek verelim. “Yağmur yağıyorsa yer ıslanır” bilgisi olsun. Sonra dışarıda yağmurun yağdığını biliyorsun. Akıl bu iki bilgiyi birleştirir ve “O halde yer ıslanmıştır” sonucuna gider. Burada yerin ıslaklığını gidip görmeden de bir bilgiye ulaşırsın. Çünkü mantıksal bilme, yalnızca görmekle değil, ilişkiden sonuç çıkarmakla oluşur.

Bir başka örnek: “Bir şey aynı anda hem tamamen var hem tamamen yok olamaz.” Bu bilgi, tek tek duyusal nesnelerden değil, aklın çelişkiyi ayırt etmesinden doğar. Burada akıl, kavramların birbiriyle uyuşup uyuşmadığını görür. Yani mantıksal bilme, doğru düşünmenin yapısını takip eder.

Kısacası mantıksal bilmenin mekanizması şöyledir: Önce kavramlar veya hükümler bulunur. Sonra akıl bunlar arasındaki ilişkiyi kurar. Ardından çelişkiyi, uyumu ya da zorunlu sonucu görür. Böylece yeni bir bilgi ortaya çıkar. En kısa ifadeyle: Mantıksal bilme, kavramlar ve hükümler arasındaki ilişkiyi görüp sonuç çıkarmaktır.

Mahmut Turut